Grupet e zanoreve

Shkruhen me -ie-

1. Emrat ku ky grup zanoresh ndiqet nga  bashkëtingëlloret : l,ll,r si dhe fjalët e formuara

diell,diellor,qiell,qiellor,Fier,fierak etj

* Fjalët e huaja :

kamarier , kuzhinier , dietë , karrocier , malarie , arie , arterie , mobilie etj

2. Foljet që marrin mbaresën -j menjëherë pas grupit -ie-

ziej , zien , ziejmë , zieni , ziejnë , zieja , ziekam , (kam) zier … përziej ; ndiej ….

*Por shkruhen me -je- :

zjeva , përzjeva , ndjeva ;
ndjenjë , i ndjeshëm , ndjeshmëri ,
parandjenjë , ndjesi;
të bjerë , të shpjerë , të shtjerë ;
bjermëni , bjerini , bjeruni ; shpjermëni.

3. Foljet ku grupi -ie- del në pozicion fundor , si në rastet :

bie, shpie, shtie (biem, bie, bien)

Shkruhen me -je- :

mjel, vjel, mbështjell, përcjell, nxjerr, djeg, pjek, rrjedh etj.

Shkruhen me -ia-/ -io-/ -iu- kur ky grup ndodhet zakonisht në trup të fjalës :

aviator , diagram , dialekt , elegjiak , gjenial ,
italian , material , specialist ; aviacion ,
bibliotekë , biografi , komision , violinë ;
stadium , akuarium etj .

*Por kur grupet e zanoreve -ia-/ -io-/ -iu- ndodhen në fillim të fjalës , ato shkruhen me j-:

jod , jon , jard , jurist , Jaltë , Jordani , Jupiter etj .

Fjalët që kanë grupet -aj- , -ej-, -oj-, shkruhen me -j- , kur këto grupe janë në trup të fjalës :

kombajnë , kombajner , Bajron , Kajro ;
volejboll , Cejlon , bojkotoj .

*Por shkruhen me -i kur grupet janë në fund të fjalës :

Havai , Broduei , Hanoi , Tolstoi etj

Shkruhen me -ua-:

a) emrat dhe mbiemrat :

ftua , grua , krua , thua , muaj , i huaj , i përmuajshëm etj .

b) foljet :

bluaj , duaj , quaj , shkruaj , shuaj , druaj etj .

Shkruhen me -ue- :

mësues , pastrues , veprues , i afrueshëm ,
i gëzueshëm , i papërtueshëm , i shoqërueshëm , i vazhdueshëm etj.

Kur takohen dy zanore të njëjta , ato shkruhen të dyja :

i paanshëm , i paafrueshëm , i paaftë ;
autoofiçinë , joobjektiv , joorigjinal ,
mikroorganizëm , kryeengjëll etj.

*Por kur bashkohet zanorja ë me një zanore tjetër , ë-ja bie :

bashkautor ( e jo bashkëautor),
gjysmerrisirë ( e jo gjysmëerrësirë),
kokulur (e jo kokëulur),

-Ndërsa kur fjala e parë është njërrokëshe , zanorja ë nuk bie ,

p.sh.: zëëmbël, i njëanshëm etj.

Të rrëfesh do të thotë të tregosh një ose më shumë ndodhi të lidhura mes tyre në të cilat përfshihen persona, vende e situata .

Ndodhitë që tregohen mund të jenë:

• Ndodhi të vërteta ose të paraqitura si të tilla, gjatë të cilave autori ka qenë vetë dëshmitar ose shkruan në bazë të të dhënave e dokumenteve që ka mbledhur nga të tjerët. Rrëfime të tilla joletrare lidhen me qëllim praktik, pra, e informojnë marrësin (lexuesin) për atë që ka ndodhur. Të tilla janë : udhëpershkrimi, biografia, autobiografia, shkrimi në formë dialogu, biseda, intervista, ditari, reportashi, kronika etj.
• Ndodhi imagjinare, por të ngjashme e të paraqitura si të vërteta, në të cilat autori shfrytëzon në procesin e të shkruarit fantazinë e tij. Rrëfime të tilla letrare synojnë ta përfshijnë marrësin (lexuesin) në lojën e lirë të krijimit letrar.

1) Rrëfimi letrar (në prozë)

Proza artistike është e organizuar në një mënyrë më të clirët se poezia . Gjuha e prozës është mjaft e afërt me gjuhën e komunikimit të përditshëm . Fjalia nuk fillon me rend të ri, por vazhdon aty ku ka mbaruar fjalia e mëparshme . Shpesh kuptimi shprehet me shumë fjali, fraza të tëra, nganjëherë edhe me tekste të plota, me anë të te cilave arrihet te njësitë e prozës së gjatë (pjesët, krerët , vëllimet). Autori, që luan rolin e rrëfimtarit, rrëfen në vetën e tretë ose në vetën e parë (në ligjëratën e zhdrejtë). Fjalët e personazheve përbëjnë dialogun dhe monologun e prozës dhe jepen në ligjëratën e drejtë.

Mbi bazën e traditës së hershme dhe të mënyrës se si jane zhvilluar llojet e prozës në kohë, studiuesit i klasifikojnë ato në forma elementare dhe në forma të përbëra .

FORMAT ELEMENTARE

Në këtë grup futen krijimet që janë ruajtur në trajtën gojore dhe kanë përcjellë brez pas brezi përvojen popullore. Të tilla jane: legjenda ose gojëdhena, miti, përralla, fabula, anekdota, fjalët e urta etj.

 

FORMAT E PERBERA

Në këtë grup futen format e kultivuara dhe më të rëndësishme të prozës, të cilat janë zhvilluar më vonë. Të tilla janë : romani, novela , tregimi .

2) Llojet e prozës

Në varësi të temës dhe të problematikave që trajton, romani është disa llojesh :

historik,shoqëror , erotik , psikologjik , filozofik , fantastik , fantastiko-shkencor , fantastiko-filozofik etj.

Në varësi të tonit të shkrmit romani mund të jetë : sentimental , humoristik , satirik , didaktik etj.

Në varësi të përmbajtjes dhe mënyrës se si shtjellohet ajo, romani realist dallon nga romani modern . Nëse i pari ka një rrjedhë të natyrshme të ngjarjeve dhe karakterizim të plotë të personazheve , romani modern priret t’i prishë rregullat tradicionale . Shpresh këto romane nuk kanë ndonjë subjekt të përcaktuar , anojnë nga shkrimet eseistike ose ato poetike , ndodh që koha të jetë e papërcaktuar dhe personazhet më teper sjellin ide , sesa portretizohen .

(Ky klasifikim vlen edhe për nevolën e tregimin.)

Kontributi i studiuesve gjermanë në studimet albanologjike

Shkolla gjermane, që ka arritjet më të suksesshme në fushë të albanologjisë dhe njëri prej studiuesve më të shquar nga kjo shkollë, Gustav Majeri, janë të lidhura ngushtë me fillimet e albanologjisë, me studimet e saj më të rëndësishme në të gjitha kohërat, me themelimin e albanologjisë si shkencë, dhe me shkallën më të lartë të studimeve të saj në ditët tona. Mund të thuhet kështu se: në shekullin XV, kur gjejmë veprën e parë për gjuhën shqipe ndër të huaj, një Fjalorth, që sado i vogël qoftë, e kemi trashëguar nga një udhëtar gjerman, Arnold von Harff (1497); për shkak se në shekullin XVI, në mesin e disa veprave të njohura që flasin për gjuhën shqipe dhe shqiptarët, gjendet edhe vepra e një studiuesi gjerman: Konrad von Gesner (1555); për shkak se, në shekullin XVII, veç të tjerash, kemi edhe një lutje në gjuhën shqipe, të cilën e ka botuar Andrea Muller (1680); për shkak se, në shekullin e XVIII njëri prej filozofëve më të mëdhenj gjermanë dhe evropianë të kohës së tij, Gottfried Wilhelm Leibnitz (1705-1715), është njëri prej popullarizuesve më të mëdhenj të prejardhjes së gjuhës shqipe, madje jo vetëm një herë dhe në një rast, por për mëse njëzet vjet me radhë.
I po kësaj kohe është edhe kritiku e filozofi i madh gjerman Johan Gotfrid Fon Herder (1744-803), si dhe historiani Johan Erih Tunman (1746-1778); në shekullin XIX, disa prej studiuesve më të shquar të gjuhësisë evropiane, gjermanët: Johan Christoph Adelung (1809), Christian Gottlieb von Arndt (1818), J.A.G. Schmidt (1822), Johann Severin Vater (1822), Karl August Anton Alfons Joseph Ritter von Xylander (1835), gjendet edhe studiuesi i madh gjerman Johann Georg von Hahn (1853-1855), i cili vuri bazat materiale dhe shkencore të albanologjisë. Le të kujtojmë se në gjysmën e parë të shekullit XIX vepron edhe studiuesi i njohur për zonën mesdhetare të Evropës, Jakob Philip Falmerajer (1790-1860).

Po i kësaj kohe është edhe njëri prej historianëve më të mëdhenj të këtyre dy shekujve, Teodor Mommsen (1817-1903). Gjithë ky interesim dhe gjithë kjo punë për studimin e gjuhës shqipe edhe është pritur që do të kurorëzohet një ditë me rezultate të reja shkencore në fushë, jo vetëm të albanologjisë si shkencë, që po linte, por edhe në shkallë të ballkanologjisë dhe të indoevropianistikës në përgjithësi. Për të ndodhur kjo nuk është dashur shumë kohë. Vetëm disa dhjetëvjetsha më vonë, pra në gjysmën e dytë të shekullit XIX, ishte studiuesi i madh Franc Boppi (1855) dhe më pas Gustav Majeri (1891), i cili do t’i vërë bazat e shkencës të albanologjisë. Puna shkencore e studiuesve gjermanë dhe austriakë nuk mbaroi me këtë shkallë të ngritjes së dijes për albanologjinë.

Ata do të shtohen, jo vetëm për nga numri i hulumtuesve, por edhe sipas fushës së interesimit. Le të kujtojmë këtu punën e madhe shkencore që në fillim të shekullit XX e bëri Norbert Jokli (1916-1939), angazhimin e madh jo
vetëm shkencor, por edhe kulturor e kombëtar për shqiptarët të Maksimilian Lambercit; vlerat shkencore të studimeve ilire nga profesori i gjuhësisë krahasimtare Paul Kreçmer (1886-1956), le të kujtojmë këtu profesorin e historisë Hansjorg Frommer (1939-), filozofin dhe historianin Peter Robert Franke (1926), studiuesit, nga më të zellshmit në ditët tona: Herman M. Olberg, Wilfred Fiedler e Oda Buchholz, Norbert Boretzky etj.

Megjithatë, ata që kontributin e studiuesve gjermanë e shikojnë vetëm në një kënd dhe i qasen vetëm nga një anë, nuk harrojnë të thonë se: interesimi i shkollës gjermane për gjuhën shqipe ishte i natyrës politike; i natyrës së rastit, d.m.th. studiuesit gjermanë ishin marrë me albanologjinë falë pranisë së tyre në trojet shqiptare, e madje edhe kolonitë shqiptare, për aktivitete të caktuara politike, tregtare, ushtarake etj; se për studiuesit gjermanë gjuha shqipe ishte vetëm një trampolinë krahasuese me gjuhët e tjera, për të nxjerrë rezultate sa më të sakta në shkallë të gjuhësisë indoevropiane etj. Prandaj, në këtë rast shtrohet nevoja që interesimi i studiuesve gjermanë për gjuhën shqipe, popullin shqiptar dhe për historinë e tij, të trajtohet edhe në aspekte të tjera.

Jeta dhe vepra

Gustav Majer u lind më 25 nëntor 1850 në Gross-Strelitz, krahina e Silezisë së Epërme të Gjermanisë. Ishte bir i një nëpunësi prusian. Mësimet i filloi në Gjimnazin e Opelit dhe i vazhdoi në Universitetin e Breslaut. Tregoi interesim të veçantë për studimin e gjuhëve të lashta: për indishten, sanskritishten, latinishten e në mënyrë të veçantë për greqishten. Në fillim emërohet asistent i gjuhëve të lashta në Gjimnazin e Gotës (1871), por vetëm pas një viti emërohet profesor i universitetit të këtij qyteti. Pas dy vjetësh emërohet profesor i gjuhëve të lashta në Universitetin e Pragës dhe më 1877 emërohet profesor i Gjuhësisë indoevropiane në Universitetin e Gracit, ku i vazhdoi studimet për greqishten e vjetër, turqishten, dhe bëri një punë të madhe sidomos në studimet albanologjike. Rezultat i studimeve të tij në fushë të gjuhëve klasike, në këtë kohë, është studimi “Ndihmesë për teorinë e fjalëformimit të greqishtes dhe të latinishtes”.(1872)

Aktiviteti i tij si mësimdhënës dhe studiues në Universitetin e Gracit, baza e gjerë e dijes shkencore që kishte fituar deri më 1877 dhe metodat e rrepta shkencore që në fushë të gjuhësisë shtroheshin në fund të shekullit XIX, bënë që horizonti studimor i Gustav Majerit të kufizohej në zona më të ngushta gjuhësore. Interesimi i tij për gjuhën greke, e cila në studimet indoevropiane mbahej për gjuhë mis, nuk ishte i rastit, ashtu sikur edhe për gjuhën latine, por as interesimi i tij për gjuhën shqipe nuk mund të thuhet se ishte një rastësi. Shqipja tashmë ishte bërë fushë studimi nga shumë paraardhës të tij, si: Lajbnici, Ksilanderi, Mikloshiqi, Hani, Shuhardi, e ndonjë tjetër filozof, historian, arkeolog a gjuhëtar, dhe kishte zënë vend të qëndrueshëm në familjen e madhe indoevropiane e në bashkësinë gjuhësore të Ballkanit, bashkëthemelues i së cilës do të bëhet edhe vetë Gustav Majeri.

Për ne këtu është me interes të thuhet se, ndryshe nga studiuesit e mëparshëm (historianë, filozofë, gjuhëtarë, etnografë, arkeologë etj.), Gustav Majeri me studimet albanologjike nuk do të merret në kontekst krahasues ose të rastit, por edhe me studimet e brendshme të shqipes. Aq më shumë, Majeri do të bëhet mbledhës, botues, studiues dhe sintetizues i folklorit, leksikut, të folmeve, letërsisë së shkruar etj. Një jetë të tërë do t’ia kushtojë albanologjisë, duke u bërë kështu edhe themelues shkencor i saj.

Duke hulumtuar materiale për studimet greke në Itali, Gustav Majeri u interesua edhe për gjuhën, folklorin dhe letërsinë shqiptare, prandaj të njëjtin interesim e vijoi edhe gjatë hulumtimeve të tij shkencore në Greqi. Kështu, dy kolonitë arbëreshe, kolonia e arbëreshëve të Italisë dhe kolonia shqiptare e arbëreshëve të Greqisë, u bënë nxitje e tij për gjuhën, kulturën dhe historinë e tyre, për të cilat do të punojë deri në fund të jetës së tij. Studiuesit shqiptarë dhe të huaj asnjëherë nuk e kanë vënë në pyetje karakterin thjesht shkencor të interesimeve të tij, mirëpo tash së fundi në një analizë të zgjeruar lidhur me studimet austro-hungareze për shqiptarët, kanë vënë re se interesimi i Gustav Majerit për gjuhën shqipe dhe shqiptarët, pas Kongresit të Berlinit, nuk ka qenë i rastit.

Prishtinë, 26 maj, NOA – Akademikë studiues dhe njerëz të letrave shqipe do të marrin pjesë nesër në një konferencë shkencore me temë Shqipja standarde dhe gjendja aktuale e përdorimit të saj.

Referues në Konferencë dhe pjesëmarrës në debat do të jenë albanologë nga Kosova, Shqipëria, Maqedonia, Mali i Zi dhe një numër albanologësh të huaj.

Referatin kryesor me titull Gjuha standarde mes dy frontesh do e mbajë akademiku Rexhep Qosja.

Takimi organizohet nga kolegji Iliria dhe Instituti për Kërkime dhe Shkencë i këtij kolegji. Aktiviteti do të nis në orën 11: 00 Hotel Grand në Prishtinë.

Në këtë konferencë do të marrin pjesë, krahas albanologëve nga Kosova, Shqipëria, Maqedonia, Mali i Zi dhe albanologëve të huaj, edhe përfaqësues të institucioneve shkencore , arsimore dhe të qarqeve akademike shqiptare.

Kumtesa të tjera do të mbajnë dhe Prof. Dr. Emil Lafe. Prof. Dr. Shefkije Islamaj, Prof. Dr. Agim Vinca, Prof. Dr. Shezair Rrokaj, Prof. Isa. Bajqinca, Prof. D.r Dieter Nehring, Prof. Dr. Qemal Murati

Synimi i konferencës është shqyrtimi i problemet kryesore me të cilat ballafaqohet sot gjuha standarde dhe sfidat kryesore që dalin para saj.

m.xh/NOA

Sivjet mbushen 300 vjet nga Gramatika e parë e shqipes që i përket vitit 1710. Dorëshkrimi i saj ruhet në Bibliotekën e Manastirit të Grottaferratës, afër Romës. Informacionin e parë ër këtë gramatikë e pati dhënë studiuesi arbëresh Nilo Borxha, 83 vjet më parë, duke botuar në revistën “Diturija”(1927, nr.12) të Lumo Skëndos një shkrim me titull “Një gramatik’ e voglë e gjuhës shqipe, më 1710″. Artikulli është i shkurtër. Autori njofton se dorëshkrimi hyri në këtë bibliotekë në vitin 1923. Pas tij për këtë dorëshkrim shkruan, dikush më shumë e dikush më pak, G. Pettrota, M. Roku, J. Kastrati, Dh. S. Shuteriqi etj. Së fundi akademiku kosavar Rexhep Ismajli, pasi botoi në revistat shkencore ndonjë shkrim për këtë gramatikë, në vitin 1982 e botoi dorëshkrimin të plotë në Prishtinë, botim kritik, shoqëruar me studim e transkriptim.

* * *

Cili ishte autori i këtij dorëshkrimi?

Për këtë ka mendime të ndryshme, pasi çdo pohim duhet argumentuar, gjë që e bën të vështirë përcaktimin e autorësisë së dorëshkrimit. Kryesisht mendimet janë dy: disa mendojnë se autori mbetet anonim, ide e cila është përkrahur nga N.Borxha, G.Pettrota, M. Roku, Dh.S.Shuteriqi, Addolorata Landi etj. Të tjerë autorësinë ia japin klerikut Diego da Desia. R.Ismajli pohon se mund të themi me më shumë siguri se autor i dorëshkrimit është pikërisht Diego da Desia. Ai ishte misionar në Shqipëri dhe më vonë mësues i gjuhës shqipe në Romë. Por R.Ismajli shpreh dyshimin se dorëshkrimi i ruajtur i kësaj gramatike ka mundësi të mos jetë origjinali, ndoshta ndonjë nga kopjet. Në këtë rast, thekson autori, Da Desio mund të jetë autor, por kjo të jetë kopje e tjetërkujt ose të mos jetë autor fare, ose të jetë edhe autor, edhe dorëshkrues.

Vitin që shkoi u botua në shtypshkronjën “Shkodra” në Shkodër dorëshkrimi i fjalorit të italisht-shqip (1702) të F.Da Leçes nga Gëzim Gurga. Në hyrjen e këtij fjalori që i bën Gurga, duke iu referuar autorit të gramatikës së parë të vitit 1710 shkruan: “Të dhënat arkivore që kemi shfrytëzuar mbështesin dhe përforcojnë më tej pandehmen e Ismajlit . Dorëshkrimi mban datën Durrës, 12 prill 1710. E në fakt Da Desio aso kohe deri në tetor të atij viti ndodhej në Durrës”. Ndërsa studiuesi arbëresh Mateo Mandalà në shkrimin “L’Opera inedita di Francesco da Lecce ; il dittionario italiano-albanese (1702)” shpreh një mendim tjetër. Ai nuk e pranon autorin e dorëshkrimit të përmendur më sipër, pasi Da Desio pjesën më të madhe e ka kaluar në Malësi të Madhe si misionar, ndërsa gjuha e dorëshkrimit afron më shumë me të folmen e gegërishtes jugore. Në këto rrethana është e vështirë të përcaktohet me siguri përkatësia. Për gjuhën e këtij dorëshkrimi me interes është edhe vlerësimi i R.Ismajlit që shkruan se “gjuha e dorëshkrimit është gegërishte me më shumë elemente të gegërishtes bregdetare e të mesme, por edhe me elemente të gegërishtes veripërendimore. Shurdhimi i shpeshtë i bashkëtingëlloreve të zëshme në fund të fjalës, por jo në mënyrë konsekuente tregon se jemi diku në këtë zonë.”

* * *

A është ky dorëshkrim Gramatika e parë e shqipes?

Sipas Dh.S.Shuteriqit kjo nuk është gramatika e parë e shqipes pasi mendohet se Da Leçe e shkroi gramatikën përpara këtij dorëshkrimi, por edhe se arbëreshi Niko Katalana përpara vitit 1693 na ka lënë “Një sprovë gramatike të shqipes”, pa harruar se disa njoftime gramatikore i kemi edhe nga F. Bardhi(1635). J.Kastrati, kur flet për Frang Bardhin dhe Fjalorin e tij latinisht-shqip (1635) na njofton se në fjalor ka disa shënime gramatikore, gjë që e bën autorin ta konsiderojë si gjurmuesi i parë i gramatologjisë shqiptare. Për Niko Katalanën vë në dukje se la në dorëshkrim një sprovë të gramatikës, e para e llojit të vet. Katalana është i pari arbëresh në shekullin XVII që ka shkruar shqip. Ndërsa Gëzim Gurga shënon se në një reskript të vitit 1711 thuhet se Gramatika shqipe e Da Leçes “u shtyp më 1701, porse nuk u shpërnda asnjë kopje”, ndërsa në margjinë e atij dokumenti lexojmë shënimin “u dha urdhri, por nuk u shtyp”. J.Kastrati dhe E. Hysa në Fjalorin Enciklopedik, Tiranë, 2008 theksojnë se gramatika e parë shqip është një dorëshkrim anonim i vitit 1710. Ndërsa R.Ismajli më parë këmbëngul se ajo është gramatika e parë shqipe, kurse e Da Leçes është gramatika e parë e shqipes e botuar.

* * *

Çfarë përmban ky dorëshkrim?

Sigurisht që përveç shkrimeve të botuara kohë pas kohe për këtë dorëshkrim, botimi i akademikut kosovar Rexhep Ismajli përbën një vlerë për historinë e gramatologjisë shqiptare, i cili i hap një horizont studiuesve të shqipes.

Dorëshkrimi ka 95 faqe me lëndë të ndryshme të shkruara qartë dhe pastër. 18 faqet e para kanë si titull “Dizzionario italiano et albanese per alfabeto”. Në vazhdim deri në faqen 36 kemi gramatikën e cila titullohet: “Delle lettere albanesi”. Janë disa shënime gramatikore, duke përfshirë edhe disa udhëzime për studimin e gjuhës. Në faqet 36-38 kemi disa copa katekizmi. Përfshirja e tyre do të shërbente për të predikuar Doktrinën ndër shqiptarët. Ishte si një përmbledhje tekstesh në shqip.

Ndërsa pjesa tjetër e dorëshkrimit titullohet “Trattatello sopra la lingua turchesca “për të vazhduar me “Dittionario italiano et turchesco per alfabeto”.(f.39-93). Kemi edhe pak të dhëna për arabishten, por kryesisht në fushën e alfabetit.

Ky dorëshkrim, thekson R.Ismajli, “bashkë me Kuvendin e Arbënit dhe Gramatikën e Da Leçes përbën një korpus mjaft kompakt për shqipen e asaj kohe edhe pse gjithnjë vetëm nga një aspekt: në të tria rastet kemi të bëjmë me autorë të huaj .Kjo do të thotë se asnjëri prej tyre s’mund të merret si material burimor për përshkrimin e shqipes në tërësi, edhe pse ka raste kur këta mbështeten gjerësisht te Bogdani a te ndonjë tjetër autor yni.”

Dorëshkrimin autori e nis me një fjalor italisht-shqip, duke përfshirë gjithsej 957 fjalë të renditura sipas alfabetit të italishtes. Por, siç ngjet edhe me vepra të tilla të së kaluarës së largët, duke mos e njohur leksikun e shqipes, duke mos ditur fjalën ekuivalente të italishtes në shqipe në mjaft raste një fjalë e italishtes nuk është dhënë me gjegjësen në shqipe, por me një shpjegim perifrastik. Ne kujtojmë edhe Fjalorin latinisht-shqip të Frang Bardhit (1635) , që kur ky u kthye në shqip – latinisht nga studiuesit e mëvonshëm, 5000 fjalët e latinishtes u dhanë me rreth 2500 fjalë shqipe. Gjithashtu nga autori i dorëshkrimit janë përfshirë edhe 250 fjalë e shprehje tek ndajfoljet, shprehjet dhe numërorët. Pra numri i fjalëve , sipas Ismajlit duhet të jetë rreth 1200-1300 fjalë. Ajo që duhet vënë në dukje është se ky fjalor nuk ka pasur si pikësynim që italianët ta mësojnë shqipen, por shqiptarët ta mësojnë italishten, pasi ajo ishte gjuha e mësimit të shkollave katolike në vendin tonë.

Pastaj vjen gramatika. Nuk mund të flasim për gramatikë në kuptimin e mirëfilltë të fjalës, për shumë arsye, e para, pasi mungonte një traditë në këtë fushë që autori ta kishte si model në strukturë dhe në përmbajtje, e dyta hartuesi i dorëshkrimit ishte i huaj dhe nuk e njihte mirë gjuhën shqipe, e treta nuk kishte bagazhin e mjaftueshëm gjuhësor që të hartonte një gramatikë të nivelit të kohës. Ajo më shumë është një sprovë, një skicë apo trajtesë gramatikore se një gramatikë e shqipes. Ndryshe nga Fjalori, kjo gramatikë do t’u shërbente jo për të mësuar italishten, por shqipen italianëve që punonin në Shqipëri. Një praktikë të tillë ndoqi edhe Da Leçe, më 1716-ën, kur botoi gramatikën.

Gramatika fillon me alfabetin e shqipes. Shkronjat shqipe, sipas autorit të dorëshkrimit, janë 26 dhe i shënon ato. Ai ka përdorur alfabetin latin-italian, të plotësuar me ndonjë shkronjë të veçantë nga autorët e vjetër ose duke huazuar ndonjë shkronjë greke. Ndryshimi me alfabetin latin-italian qëndron në shkronjat dh, th, y, z për të cilat jep ndonjë element për formimin e tyre. Mendimi i shprehur nga N.Borxha se alfabeti i këtij dorëshkrimi është i Da Leçes, është kundërshtuar nga R.Ismajli, duke vënë në dukje se ka ndryshime edhe në tekst për sa i përket theksit dhe shenjave diakritike, si dhe për sa i përket kombinimit të grafive të ndryshme.

Për hundorësinë në këtë dorëshkrim veprohet si te Bogdani duke i shtuar zanores një bashkëtingëllore hundore, por edhe këtu nuk është konsekuent. Edhe te gjatësia e zanoreve ka luhatje, ndonëse ndjek traditën duke i dyfishuar ato. Sipas Ismajlit, kuantiteti kishte vlerë fonologjike dhe se strukturohej përafërsisht si te shumica e teksteve gege si diasistem mjaft i ngjashëm me gegërishten e sotme.

Veçoria dalluese e çdo sistemi shkrimor të asaj periudhe ishte mënyra se si i plotësonin ata tinguj-fonema që i kishte shqipja dhe nuk i kishin ata. Në këtë aspekt alfabeti i dorëshkrimit të vitit 1710 ka vlerën e vet.

Trajtesa gramatikore fillon duke trajtuar si nyjë përemrat dëftorë ky për gjininë mashkullore dhe kjo për gjininë femërore. Pastaj autori kalon tek emri, duke i njohur atij dy numra dhe shtatë lakime, pa i ndarë sipas gjinive.
Kështu në lakimin e parë ka përfshirë të gjithë ata emra të cilët në emëroren njëjës mbarojnë me -t dhe në gjinore me -it, si em. ky: zot, gj. zotit, shumës: em..zotëni, gj. zotëni:vet;

• në lakimin e dytë ata emra që në emërore mbarojnë me -a dhe në gjinore me -së, em. kjo ama, gj. amasë, shumës: em. amash, gj. amavet;
• në lakimin e tretë ata emra që mbarojnë me k dhe në gjinore me -së: em. buk, gj. buksë; shumës: em. bukash, gj. bukavet;
• në lakimin e katërt përfshihen emrat që në emëroren njejës mbarojnë me -u dhe në gjinore me -ut: em. miku, gj .mikut, shumës: em. miq, gj. miqavet;
• në lakimin e pestë ata emra që në emërore mbarojnë me -r dhe në gjinore me at ose -it: em. meshëta:r, gj. meshëtarit, shumës : em. meshëtarësh, gj.meshëtarëvet;
• lakimi i gjashtë përfshin emrat që në emërore mbarojnë me -e dhe në gjinore me -it em. dashunë(?), gj. dashunit; Për shumësin e kësaj fjale shënon se nuk ka.

Në lakimin e shtatë hyjnë emrat që mbarojnë me -l, dh, n, ose i dhe gjinorja bën si në emrat e lakimeve të tjera: em. shtëpi, gj.shtëpi:së, shumës: em. shtëpiash, gj. shtëpi:avet. Gjithashtu emrit i njeh gjashtë rasa: emëroren, gjinoren, dhanoren, kallëzoren, thirroren dhe rrjedhoren. Ndodh jo rrallë që autori i dorëshkrimit i ngatërron rasat, si gjinoren me rrjedhoren ose me kallëzoren etj. siç shihet nga shembujt që dhamë sipas lakimeve Në fund të lakimit ka vënë edhe disa paradigma të lakimit të mbiemrave dhe përemrave.

Folja zë vendin më të gjerë në këtë dorëshkrim, ku një kapitull i veçantë i është kushtuar zgjedhimit të foljeve.

Për sa i përket mënyrave dhe kohëve, ai nuk është i qartë. Sipas autorit gjuha shqipe foljet i ka njëformëshe, kushtëzuar nga folja kam. Shqiptarët për të përdorin kohën e tashme, të shkuarën, të ardhmen, urdhëroren dhe të ardhmen e kushtores, duke e paraqitur të shkuarën në dy forma: të afërmen dhe të largëten. E kryera e thjeshtë shqiptohet ndryshe nga më se e kryera etj. Duke u mbështetur te gramatika e gjuhës italiane , edhe urdhërorja nuk paraqitet si në shqipe, ndonëse vihen re edhe urdhërore të vërteta të shqipes. Paskajorja është ajo së cilës i vihet përpara pjesëza me që përndryshe mbetet supin.

Jep zgjedhimin e foljes kam, sipas kësaj ndarjeje: dëftore e tashme : kam; e kryer: Kam pasunë, e shkuar e mbaruar e largët: unë paça; e ardhme: unë kam me pasunë, e ardhme e kushtores: ndë paça unë; urdhërorja ke ti, keni ju; paskajorja me pasunë, supini: pasunë; Dëshirorja dhe lidhorja nuk përdoren. Kështu vepron edhe me foljen jam.

Foljet e ndan në tetë zgjedhime, mbështetur në mbaresat ose në tingujt fundorë.

Në zgjedhimin e parë përfshin foljet që dalin me në paskajore me -u:m: me kandu:m;
• në zgjedhimin e dytë hyjnë foljet që në paskajore dalin me -unë: me ditunë;
• në zgjedhimin e tretë janë foljet që në paskajore mbarojnë me -lë: me folë;
• në zgjedhimin e katërt përfshihet ato folje që dalin në paskajore me anë: me dhanë;
• në zgjedhimin e pestë merren foljet që në paskajore dalin me -i:m: me pi:m;
• në zgjedhimin e gjashtë përfshihen foljet që në paskajore mbarojnë me -am: me bâ:am; në zgjedhimin e shtatë hyjnë foljet që mbarojnë në pasklajore me -rë: me thir(r)ë;
• në zgjedhimin e tetë përfshihen foljet që paskajore mbarojnë me -em: me shërbyem.

Të gjitha zgjedhimet janë shoqëruar me paradigmat e foljeve sipas konceptit të autorit të dorëshkrimit.

Autori i dorëshkrimit shpreh mendimin se në hartimin e gramatikës, rregullat e formuluara janë nxjerrë, duke u mbështetur në shqipe, ndonëse diçka që duhet pranuar me shumë rezerva, pasi gjatë gjithë trajtesës vihen re njohuritë jo të mjaftueshme për gjuhën shqipe, si për emrin , ashtu edhe për foljen. Le të marrim një rast nga foljet. Për foljet e përbëra ka një trajtim që bie në kundërshtim me konceptin fjalë e përbërë, duke përfshirë njësi gjuhësore, që nuk kanë lidhje me foljet e përbëra, si: ksi unë bie kumbona etj.

Duke pranuar si foljet veprore dhe pësore, autori i dorëshkrimit sqaron se një folje veprore bëhet pësore, duke i paravendosur foljes u, p.sh. unë due bëhet pësore: unë u due.

Jep si bëhet mohimi i një foljeje, duke i quajtur folje mohuese. Këto realizohen me anë të pjesëzës nuk ose s’, e cila kjo e fundit përdoret më shumë për elegancë: unë nuk due, unë s’due.

Pas shembujsh që jep si fraza, pastaj kemi një faqe që e ka titulluar Mbi ndajfoljet, të paraqitura si listë 59 fjalë. Duke e vështruar me kujdes jo të gjitha fjalët janë ndajfolje. Autori nuk ka dhënë asnjë shpjegim për këto fjalë. Në vazhdim të dorëshkrimit jepen mënyrat e të përshëndeturit, gjithsej 13, si: mirë mingjes, mirë mbrama, natën e mirë, tungjatjeta zot etj. Më pas janë shënuar Mënyra të të pyeturi, gjithsej 60, të cilat jo të gjitha janë pyetje, disa janë edhe përgjigje, si: Ka vjen? Prej Durrësi; Ku vë? Ndë Shkodra. Ke fratinit.; Përse? Kam punë etj. Janë dhënë në këtë dorëshkrim edhe numërorët, siç i quan ai mënyrat e të numëruarit nga numri 1-31. Pastaj ka vazhduar me dhjetëshe, 30-31, 90-91 e përfundon me numërorët 100, 200, 300, 1000, 2000, 3000. Mbyllet dorëshkrimi me copa tekstesh katekizmi të përkthyera edhe në shqip, të shoqëruara me origjinalin italisht. Ky dorëshkrim do të shërbente si tekst për mësimin e gjuhës shqipe në seminarin e Montorios në Romë, ku mësohej edhe gjuha shqipe.

* * *

Vepra paraqet interes në disa drejtime: e para, është një tekst shumë i vjetër me moshë 3 shekullore në gjuhën shqipe, që e pasurojnë inventarin e teksteve të vjetra në gjuhën tonë, të cilat për këtë gjuhë nuk janë aq të pasura; e dyta, tregon se në këtë fushë tradita gramatikore mund të jetë më e vjetër se ky dorëshkrim, të cilat në të ardhmen mund të pasurohen me gjetje të reja; e treta, na ndihmon, sadopak për të parë gjendjen e gjuhës shqipe në fillim të shekullit XVIII.

Nga Tomor Osmani
Marrë nga Gazeta Shqiptare