Rreth udhës së alfabetit të gjuhës shqipe
Ankohej Fan Noli dhe bënte thirrje: “Një abece për të gjithë shqiptarët dhe si të dojë të jetë.. .Mjaft.. .abecera se është turp”. Durimi kishte arritur kulmin. Kërkohej me ngutë që kjo çështje të merrte zgjidhje të menjëhershme. Kishin kaluar më se tre shekuj nga libri i parë dhe ende nuk kishte marrë udhë ky problem kaq jetik për kulturën shqiptare.
E nisi Gjon Buzuku: botoi “Mesharin”(1555) në gjuhën shqipe. U ndodh përpara vështirësive. I mungonin shkronjat që i duheshin për të plotësuar mungesat e alfabetit latin. Me përpjekje arriti t’i jepte zgjidhje. Bashkoi në pak raste dy shkronja, përdori pesë shkronja të veçanta që nuk i kishte alfabeti latin-italian, duke na dhënë një alfabet të tillë, që i priu shkrimit shqip, me sa dimë deri më sot. Nëse ka një traditë më të vjetër të shkrimit shqip, që kjo është për t’u besuar, do të jetë një sihariq i këndshëm për kulturën shqiptare. Kujtojmë atë që deklaroi disa vite të shkuara gjuhëtari i madh prof. Eqrem Çabej, duke thënë:” Në nëntorin e vitit 1940, N. Borgia më kumtoi në Grottoferrata pranë Romës se kishte zbuluar në arkivin e Vatikanit një dokument në gjuhën shqipe më të vjetër se Buzuku. Fshehtësinë e zbulimit të tij, ky dijetar e mori me vete në varr”. Por, siç e kemi theksuar edhe më parë, Buzuku ka të ngjarë të jetë mbështetur në një traditë, e cila nuk do të ketë qenë e përparuar, e stabilizuar dhe e ngulitur, mund të ketë qenë e kufizuar dhe pak e njohur për disa dhe e panjohur për të tjerë, rrjedhojë e vetë kushteve të kohës. Nëse nuk kanë qenë kushtet e favorshme historiko-shoqërore dhe të mos ketë ekzistuar njëfarë kulture fetare dhe ndoshta edhe laike në gjuhën shqipe, nuk do të kishte mundësi që pas disa vjetësh të pushtimit osman të lindte nevoja për libra fetarë në gjuhën shqipe dhe të fillonte ose rifillonte përkthimi i pjesëve të ndryshme fetare, nismëtarë i të cilëve u bë Gjon Buzuku. “Puna e Buzukut për përkthimin e ‘Mesharit’, shkruan Mahir Domi, ngjan të ketë pasur lidhje me këto prirje emancipuese evropiane, duket e frymëzuar nga synimi për të krijuar një kishë katolike shqiptare në gjuhën shqipe si gjuhë e shërbimeve fetare”.
Read more
Fjala “Gur” në tekstet biblike në një lashtësi marramëndëse, para 29 shekujve
Fjala shqipe “Gur” dokumentohet në tekstet biblike në një lashtësi marramëndëse, përpara 29 shekujve.
Epilologët dhe studjuesit e ndryshëm kanë treguar se në tekstet më të vjetra të njerëzimit mund të gjesh thërrmija filologjike prej ari të gjuhës shqipe. Një tronditje e madhe në botën shkencore qe zbërthimi i shkrimit linear B të Kretës nga M. Ventris, në disa tabela bronxi të para 37 shekujve ku gjëndeshin dhe emra ilirë që korespondonin me antroponiminë ilire si emra të tillë “Dasi”, ”Gent” etj. Këto emra ilirë janë ngjallur më vonë por shpesh etimologia e tyre ka mbetur e pazbërthyer. Në veprat madhështore të Homerit sidomos tek “Odiseja” (vargjet 500, 501, 507), përmëndet edhe një dyfjalësh si: “Gyraien Petren”, që zbërthehet si “Gurin e gurtë”.
Në eposin e Homerit tregohet se si heroi Ajaks mbas rënies së Trojës udhëtonte në det dhe arriti tek një ishull i quajtur “Guras Petras”. Aty Ajaksin , hyu i detrave Poseidoni e goditi me trifurk, një pjesë e ishullit u zhyt nga goditja, duke marrë me vete në thellësi edhe udhëtarin e kobshëm. Në fakt ky subjekt lidhet me një ishull të kultizuar mes detit me emrin “Guras Petras”,që do të thotë “Guri gur” është një emërtim i dyfishtë . Sipas filologut patriarkut Spiro Kondës, emri i mëparshëm i ishullit ka qënë “Gur”, një emër përpara grekërve të vjetër, kështu më pas detarët grekë të vjetër e kanë quajtur ishullin “Guras Petras” duke bërë kështu një tautologji dhe ky emërtim i stërlashtë helenik ruan përjetësishtë emrin shumë më të stërvjetër ilir “Gur”,që është shumë përpara epeve të Homerit si emërtim. Në se pranojmë që Homeri ka ekzistuar në shekullin e VII para erës sonë atëhere duhet të themi se fjala “Gur” përdorur nga pellazgët, nga ilirët dhe që është akoma edhe sot një fjalë esenciale e gjuhës shqipe, dokumentohet si fjala më e herëshme e gjuhës sonë në një monumënt letrar madhështor të njërëzimit siç është krijimtaria homerike. Edhe më vonë autorë të tjerë si poeti i madh grek Arkiloku përmëndet dyfjalëshi tautologjik iliro-grek në formën “Gurai petras”.
Read more
Për një korpus kulturor dhe për një korpus gjuhësor në internet
Globalizimi sot nënkupton edhe integrimin e kulturave kombëtare në qytetërimet globale. Siç dihet identiteti kulturor është kategori më e qëndrueshme dhe më e rëndësishme se identiteti shtetëror.
Cili është integrimi i kulturës shqiptare në këtë globalizim? Si mund të bashkëjetojnë dhe të formojnë një tërësi kulturore, tradita dhe teknologjia?
Këto janë vetëm dy nga çështjet e shumta që shtron sot procesi i globalizimit në shtrirjen e gjerë dhe në shtrirjen e ngushtë për shoqërinë shqiptare. Një formë e integrimeve globale është komunikimi në internet. Si paraqitet kultura shqiptare në internet.
Prezantimi i kulturës shqiptare në rrjetin global të internetit ka një moshë të re dhe ka ende veçoritë e nismave dhe të ndërmarrjeve individuale. Këto nisma janë paraqitur, pothuajse, në të njëjtën kohë me rrjedhat bashkëkohore në këtë rrafsh, por fatkeqësisht kanë vazhduar të mbeten të tilla dhe në këtë praktikë kemi mbetur të vetmuar derisa kombet e tjera kanë ecur shumë përpara.
Read more
ETHYMOLOGJIA E EMRIT – PELLAZG
ETNONOMI – PELLGAZ
Gjuha e natyrës dhe natyra e gjuhës. -
Shqipja ka fuqinë e gjuhës së natyrës së saj fono-morfologjike e semantike ta përcaktojë emrin e paraardhësve illir pellgazgjik. Përderisa pellgazët janë paraardhësit e illirëve dhe shqiptarëve, vetëm Shqipja e spjegon lashtësinë e saj. Bindja e realizuar shkencërisht, për origjinën pellgazgjike të popullit shqiptar, fuqizohet përmes gjuhës së natyrës të Shqipes!
Fjala që u krijua në një gjuhë, nuk mund të hulumtohet me preardhje nga gjuhët tjera. Vetëm gjuha që e krijoi një emërtim si fjalë – ajo është gjuhë amtare e saj e cila mund ta spjegojë fono-morfologjikisht, semantikisht dhe ethymologjikisht atë fjalë.
Gjuha e përsosur është ajo gjuhë që i ofrohet më së afërti vet gjuhës së natyrës, sepse gjuha më e përsosur është gjuha e natyrës. Ajo gjuhë që e spjegon gjuhën e natyrës është gjuhë e spikatur – spikje skipe, dhe po ajo gjuhë mund të jetë Ama e gjuhëve tjera të formuara, si gjuhë amtare e një grupi gjuhësh – e deri tek Gjuha e Parë!
Pellg
Një fjalë që është krijuar nga një gjuhë, nuk mund të kërkohet me ethymologji në asnjë gjuhë tjetër, por vetëm nga Gjuha Amtare që e krijoi, vetëm ajo gjuhë amtare ka fuqi spjegimi në domethënien e saj!
Tash, cila është ajo Gjuhë Amtare që e krijoi një fjalë, si emërtim – dihet kur provohen gjuhët kryesore, nëse kanë fuqi spjegimi fono-morfologjik dhe cila mund ta spjegojë kuptimin e asaj fjale si emërtim.
Emri i cili u krijua nga një gjuhë, si fjalë, kompozitë, fjalë e thjeshtë apo e përbërë, nga gjuha amtare rrodhi, u formua në bazë të tingujve, diftongjeve, rrokjeve, si kontest morfologjik, leksikor që e përkufizon, objektin, subjektin, fenomenin natyror, emërtimin antropologjik, toponomastik, – hidronomin, etnonomin, botanomin, zoonomin – bionomin në përgjithësi etj., ku si përgjegjese ato emërtime (nomime) na japin vet kuptimin e tyre vizual, audio-vizual, kuptimin si emër konkret apo si emër abstrakt – qoftë i natyrës së gjallë apo i natyrës së vdekur – dhe që i ofrohen më se afërti vet gjuhës së natyrës, prej të cilës u krijuan tingujt e parë, diftongjet e rroket natyrore!
Emri formon foljet e pjesët e tjera të ligjeratës gramatikore, pra, emri emron, apo nomi nomon nomin, për atë edhe themi emri emron emërtimin, si përkufizim formulues, duke na dhënë formulën e emërtimit. – Njeriu, me gjuhën e tij – u bazua në gjuhën e natyrës, në formën, vetitë fizike, vetitë psikike, veprimin, ndikimin, përsosshmërinë, pozitën, shprehjen e vet figurative apo zanore, tingëlluese, artikullimin e vet, apo paartikulimin, konkretitetin e abstaktitetin e objektit, subjektit, fenomenit, me përcaktimin përmes një përgjegjësje të tij, të saj, të tyre si grup elementesh, apo si një tërësi gjenerale që ka objekti, subjekti apo vet fenomeni natyror, me përcaktimin e qenieve tokësore vepruese natyrore dhe hapësirës universale.
Përderisa dihet shkencërisht se emërtimi I popullit të parë njihet si populli I pellgut të ujit, populli I pellgut të detit dhe nuk thohet – populli I pellagut të detit – atëherë nuk mund të vie ethymologjia e emrit nga fjala – pellag – por nga fjala – pellg – pellgu I ujit, pellgu I detit dhe si emërtim duhet të përcaktohet etnonomi – pellgaz – populli pellgaz, pellgazët, gjuha pellgaze – Pellgasishtja, kultura pellgaze, historiografia pellgazgjike, popujt pellgazgjik, ndërsa si toponom – Pellgania-Pellgazia.
Emri – pellazg si emërtimi i njeriut të popullit të pellgut të ujit, rrodhi nga fjala pellgase – pellg – pellgu (trajta e shquar), pellgjet (shumësi) – me të cilin kuptohet pellgu i ujit – nga gjuha amë e cila e krijoi si spikje skipe illire pellgazgjike dhe se duhet të jetë fuqimisht si emërtim i drejtë – pellgaz. Ndërsa si emërtim – pellazg mbeti në shkencë nga gjuhët greko-sllave si deformim i vet emrit në fjalë si etnonom – pellazg dhe toponom – Pellagonia. Poashtu, edhe fjalëformimi – arkipellgu, si pellgu I ndërtuar afër ujit, me banime njerëzish – arkipellg është edhe një deformim fono-morfologjik si arkipelag – pellgu arkitektural – arkipellgu. Read more
Të flasim Shqip me fjalë Shqipe dhe Italisht me ato Italiane
Të gjitha gjuhët kanë fjalë të huaja në fjalorët e tyre, mirëpo në gjuhën Shqipe ato janë shumë të tepruara sidomos me fjalët Italiane apo Turke. Kjo për arsye se ne nuk kemi patur studiues të mirëfilltë dhe të mjaftueshëm të terminologjisë as në Shqipërinë zyrtare e as në atë jozyrtare ( Kosovë, Maqedoni, Mal i Zi, Greqi ). Ata pak që kanë qënë kanë punuar nën regjime jo të përshtatëshme ku nuk ka patur konkurencë ose ekonomi tregu. Ata kanë marë një rrogë bazë kështu që puna e tepërt për ta nuk kishte kuptim. Për këtë arsye ndihet një boshllëk i madh në gjuhën shqipe për dhënien e kuptimit fjalëve në shqip ose përkthimin e tyre në shqip apo shpikjen ose zhvillimin e terminologjisë me fjalë të reja, gjë që në gjuhët e pasura është parësore për mbajtjen gjallë të gjuhës në konkurencë me gjuhët e tjera. Një faktor i rëndësishëm për këtë është edhe zhvillimi ekonomik i shtetit dhe shpikja e pajisjeve të reja të panjohura. Psh gjuha angleze kohët e fundit është pasuruar në mënyrë maramëndëse për shkak të shpikjes së kompjuterit dhe shpikjeve të tjera nga amerikanët dhe se termat janë shpërndarë për herë të parë nga ata dhe nga përvoja shohim se ato përdoren po ashtu në pothuajse të tëra gjuhët. Është i dukshëm fakti se shqipja ka qënë një gjuhë konkuruese dhe e pasur për sa kohë që kemi patur nivel gati të njëjtë ekonomik me vëndet fqinjë, psh ne kemi fjalë krejtësisht shqipe si psh shpatë, shtizë, ushtë, rrugë, udhë, ylber, yll, urë, det, lumë, gjah, gjahtar, kishë, këshill, kuvënd, qerre, barkë, plak etj. Siç e shohim të parët tanë kanë mundur ta mbajnë gjuhën tonë gjallë dhe konkuruese derisa filloj zhvillimi i shpejtë dhe “bumi” i shpikjeve të këtij shekulli psh fjala kamion, makinë, avion, veturë, autostradë, manjetofon, radio, inçizim, regjistrim, propozim, komunikim, komunë, legal, ilegal, biblotekë, kompjutër, kasetë, cd, idiot etj.. Shkak i prapambetjes ka qënë pushtimi si dhe feja. Psh myslimanët përdornin padashje fjalët që ata i dëgjonin nga hoxhallarët shpesh të ardhur nga Turqia për arsye se ata mbaheshin si njërës të mënçur ose për arsye se ata familjarizoheshin me ato fjalë, psh xhuma = e premte, hiç = asgjë, dyqan = shitore, kasap, kazan etj, si dhe tek emrat psh. ortodoksët dhe myslimanët shqipëtarë vendosin emra grek dhe turq ose arab pasi mendojnë se ato kanë lidhje me fenë ose mendojnë se vetëm ato janë të lejuara nga feja përkatëse. Kjo është krejtësisht ndryshe pasi këto emra janë përdorur në këto vënde para lindjes së Krishtit apo Allaut dhe s’kanë aspak lidhje me fenë, psh. Stavri (o stavros) = kryq, Kosma (o Kosmos) = gjithësi, Vasil (o Voasileas) = mbret, Irini = paqe, Andrea (andras) = burrë, Zoi = jetë, Polizoi = jetgjatë, asllan = luan, etj. Shkak për për këtë ka qënë drejtimi i kishës ortodokse dhe xhamisë nga grek dhe turq apo arab. Dhe kështu që emrat këshilloheshin nga ata pasi “kështu është më mirë për zotin”. Read more